AI-hallucinaties: wat zijn het en hoe herken je ze?

Een AI-hallucinatie is een antwoord dat overtuigend klinkt en feitelijk niet klopt: een verzonnen bron, citaat, cijfer of wetsartikel. In deze gids controleer je een AI-antwoord in vier stappen en krijg je drie prompts die twijfel vooraf zichtbaar maken. Bedoeld voor iedereen die een antwoord van ChatGPT, Claude, Gemini of Copilot doorstuurt naar een klant, collega of docent.

Update 12 november 2026 Deze gids is herschreven. De controle in vier stappen staat nu bovenaan, de prompts staan in blokken om te kopiëren en twee oude tips zijn geschrapt. Wat er is veranderd en waarom lees je onder Zo is deze gids gemaakt.

Wat heb je nodig

• Het AI-antwoord dat je wilt gebruiken
• Een zoekmachine of de website van de bron zelf
• Ongeveer vijf minuten voor een kort antwoord. Een stuk met veel cijfers kost meer

Zo controleer je een AI-antwoord in vier stappen

Je controleert niet het hele antwoord. Je controleert de beweringen die iemand kan nazoeken en die pijn doen als ze fout zijn.

Stap 1: markeer wat na te zoeken is

1. Lees het antwoord en markeer elke naam, datum, elk bedrag, percentage, citaat, wetsartikel en elke link.
2. Streep weg wat je zeker weet uit je eigen stukken, zoals je offerte of je administratie.
3. Wat overblijft is je controlelijst.

Gelukt als je een korte lijst hebt met beweringen die je nog niet zelf kunt bevestigen.

Stap 2: vraag waar het vandaan komt

Plak je lijst terug in hetzelfde gesprek, met deze opdracht erboven:

Geef bij elke bewering hieronder de bron met een werkende link en het letterlijke citaat waarop je je baseert. Kun je dat niet, schrijf dan "geen bron" achter die bewering. Verzin geen bronnen.

[plak hier je gemarkeerde beweringen]

Een link is nog geen bewijs. Het antwoord “geen bron” is eerlijk en bruikbaar: die bewering zoek je zelf na of je schrapt hem. Anthropic, de maker van Claude, raadt deze aanpak zelf aan: laat het model bij elke bewering een citaat zoeken en laat het de bewering intrekken als dat citaat er niet is (Anthropic).

Gelukt als achter elke bewering een link met citaat staat of de woorden “geen bron”.

Stap 3: open de bron en lees of het er staat

1. Klik op de link. Werkt hij niet of opent hij iets anders, dan telt de bewering als niet bevestigd.
2. Zoek op de pagina naar het citaat met Ctrl+F (op een Mac Cmd+F).
3. Staat het er, vergelijk dan het getal, de datum en het voorbehoud met wat de AI schreef.
4. Geen link gekregen? Zoek de bewering op bij de bron die erover gaat: een wet op wetten.overheid.nl, een prijs op de prijspagina van de leverancier, een cijfer bij het CBS.

Let op Vraag de AI niet of hij het zeker weet. Een chatbot gaat makkelijk met je mee. Trekt hij zijn antwoord in, dan weet je nog steeds niet of het fout was. Waarom dat zo is lees je in Is je AI het te vaak met je eens?

Gelukt als je bij elke bewering de bron zelf hebt gezien.

Stap 4: pas aan, schrap of zeg het erbij

• Bevestigd: laat staan. Zet de bron erbij als je lezer hem kan willen zien.
• De bron zegt iets anders: neem over wat de bron zegt.
• Niet te vinden: schrap de bewering. Kan dat niet, schrijf dan dat je het nog uitzoekt.

Gelukt als er geen bewering meer in staat die je niet zelf hebt gezien of als twijfel hebt gemarkeerd.

Een voorbeeld: de levertijd die niemand heeft toegezegd

Dit voorbeeld is bedacht om de stappen te laten zien. Een installateur laat een chatbot een klantmail beantwoorden. In het concept staat: “De warmtepomp wordt binnen 10 werkdagen geleverd en heeft 5 jaar fabrieksgarantie.” Geen van beide stond in de vraag of in de offerte.

Stap	Wat er gebeurt
1. Markeren	De 10 werkdagen en de 5 jaar staan niet in de eigen stukken
2. Bron vragen	De chatbot antwoordt twee keer “geen bron”
3. Bron openen	De orderbevestiging van de leverancier noemt zes weken. De garantie staat in de voorwaarden van de fabrikant
4. Aanpassen	De levertijd wordt zes weken. De garantie wordt overgenomen uit de voorwaarden

Zonder controle had de installateur een termijn beloofd die hij niet kan halen.

Drie prompts die twijfel vooraf zichtbaar maken

Je kunt een AI ook vooraf vragen om eerlijk te zijn over wat hij niet weet. Anthropic noemt dat de eerste stap tegen hallucinaties: geef het model uitdrukkelijk toestemming om te zeggen dat het iets niet weet (Anthropic). Plak een van deze prompts boven je vraag. Wat tussen haken staat vul je zelf in.

Prompt 1: onderzoek zonder verzonnen feiten

Beantwoord deze vraag op basis van wat je zeker weet. Zet [onzeker] voor elk feit waarover je twijfelt en leg in één zin uit waarom. Verzin geen bronnen, jaartallen of citaten. Weet je het niet, zeg dat dan.

Mijn vraag: [je vraag]

De stevige feiten staan dan los van de twijfelgevallen. Je ziet meteen welke regels je moet nazoeken.

Prompt 2: een klantmail zonder schijnzekerheid

Schrijf een antwoord op deze klantvraag in een zakelijke toon. Raakt de vraag een prijs, levertijd, beschikbaarheid of juridische afspraak die ik moet controleren? Zet die punten dan onderaan in een blok VERIFICATIE NODIG. Schrijf liever "ik zoek dit voor je uit" dan een stellig antwoord waar je niet zeker van bent.

De klantvraag: [plak de mail zonder persoonsgegevens]

Je krijgt een conceptmail plus een lijst met wat jij of een collega nog nakijkt voordat de mail de deur uitgaat.

Prompt 3: een controle die twijfels apart zet

Controleer deze tekst op fouten. Noem eerst de fouten waar je zeker van bent. Noem daarna apart de plekken waar je twijfelt en wat je nog zou moeten weten om zeker te zijn.

[plak de tekst]

De tweede lijst is de waardevolle. Daar staan de vragen die een goede collega ook zou stellen.

Vijf vormen van een hallucinatie

Een hallucinatie is niet altijd een verzonnen feit. Soms klopt bijna alles en zit de fout in één detail.

Vorm	Zo ziet het eruit
Verzonnen bron	Een nette literatuurlijst met auteurs, jaartallen en paginanummers van artikelen die niet bestaan
Verzonnen citaat	Een uitspraak van een politicus of directeur die hij nooit deed
Eén fout detail in een goed antwoord	Een rij acteurs die klopt, plus één die niet in de film speelde
Stellige uitleg van een regel	Een wetsartikel met een nummer en een inhoud die er niet staat
Verkeerde samenvatting	Een bedrag is afgerond, een voorbehoud is weggevallen of er staat een verband dat niet in je document staat

Een bekende van mij kreeg van ChatGPT zeven keurige referenties voor haar scriptie. Haar begeleider mailde terug dat vijf van de zeven artikelen niet bestaan. Hoe vaak zulke bronnen in gepubliceerd onderzoek belanden lees je in AI-hallucinaties in de wetenschap.

Waar het risico hoog is en waar lager

Hoe specifieker het feit, hoe groter de kans dat het verzonnen is.

Hoog risico	Lager risico
Namen, datums, bedragen, percentages	Structuur en opbouw van een tekst
Citaten en bronnen	Brainstormen
Wetsartikelen en regels	Grammatica en stijl van je eigen tekst
Recente gebeurtenissen	Samenvatten van een document dat je zelf meegeeft
Kleine vakgebieden waar weinig over is geschreven	Vertalen

Lager is niet nul. Ook in een samenvatting of vertaling kan een getal verschuiven. In Documenten samenvatten met AI staat hoe je dat naloopt.

Geef waar het kan je eigen document mee en zeg erbij dat de AI alleen dat document mag gebruiken. Ook dat raadt Anthropic aan. Het vermindert hallucinaties en haalt ze niet helemaal weg.

Beginner-tip Een hallucinatie heet zo omdat het model iets “ziet” wat er niet is. Het is geen storing die morgen is verholpen. De korte uitleg staat in onze begrippenlijst?HallucinatieEen antwoord dat overtuigend klinkt maar feitelijk onjuist is, zoals een verzonnen bron of niet-bestaand jurisprudentienummer. Geen storing, maar een eigenschap van hoe taalmodellen werken: controleer feiten dus altijd zelf.Hele uitleg: HallucinatieSluiten.

Waarom verzint AI dingen?

Een taalmodel voorspelt woorden en zoekt geen feiten op. ChatGPT, Claude en Gemini hebben geleerd welk woord het vaakst op het vorige volgt. In die teksten stond niet bij elke zin of hij waar was. Een patroon als spelling leert een model daardoor goed. Een los feit als een geboortedatum volgt geen patroon en wordt een gok.

OpenAI noemt een tweede oorzaak. Bij tests krijgt een model punten voor een goed antwoord en niets voor “ik weet het niet”. Wie gokt op een verjaardag heeft een kans van 1 op 365. Wie eerlijk zegt het niet te weten krijgt nul punten. Over duizenden vragen scoort het gokkende model dus beter (OpenAI).

In hetzelfde stuk vroeg OpenAI een chatbot naar de geboortedatum van een van de onderzoekers. Het kreeg drie verschillende datums en alle drie waren fout. Krijg je bij herhaling steeds een ander antwoord, dan is dat een waarschuwing. Andersom werkt het niet: drie keer hetzelfde antwoord kan drie keer fout zijn.

Nieuwere modellen maken minder fouten. OpenAI meldde bij GPT-5 dat antwoorden met nadenken ongeveer 80 procent minder vaak een feitelijke fout bevatten dan bij voorganger o3 (OpenAI). Dat is een meting van de maker zelf op eigen tests. Nul wordt het niet. Volgens OpenAI haalt geen model 100 procent, omdat sommige vragen niet te beantwoorden zijn. Een model kan wel leren om dan te zwijgen.

Meer over die stellige toon staat in Waarom AI zo zelfverzekerd onzin vertelt.

Helpt een AI met zoekfunctie?

Het helpt bij het controleren, niet bij het vertrouwen. Tools die eerst zoeken en dan antwoorden zetten de link er al bij. Dat doen Perplexity, ChatGPT met de zoekfunctie aan en Consensus voor wetenschappelijke artikelen. Stap 2 heb je dan al. Stap 3 blijft: open de link en lees of het er staat.

Waar het vaak op vastloopt

Probleem	Probeer dit
De link werkt niet of opent een andere pagina	Tel de bewering als niet bevestigd en zoek zelf bij de bron
De bron bestaat maar zegt iets anders	Neem over wat de bron zegt
De AI trekt zijn antwoord in zodra je twijfelt	Dat bewijst niets. Open de bron
Te veel beweringen om na te lopen	Begin bij wat geld, gezondheid of een afspraak raakt. Markeer de rest als niet gecontroleerd
Je werkt in een vak met beroepsregels	Jij blijft verantwoordelijk voor wat je aflevert. Hoe kantoren dat regelen staat in Notarissen gebruiken AI

Checklist: klaar om te versturen

• Elke naam, datum en elk bedrag heb ik zelf bij de bron gezien
• Elk citaat staat letterlijk in de bron
• Elke link opent de pagina die wordt bedoeld
• Wat ik niet kon bevestigen is geschrapt of gemarkeerd als nog uitzoeken
• Er staat geen prijs, levertijd of toezegging in die niet uit mijn eigen stukken komt

Volgende stap

Doe je dit vaker dan één keer per week, leg dan vast wie wat controleert. Dat staat in Menselijke controle op AI inrichten: vijf stappen die werken.

Zo is deze gids gemaakt

• Eerste versie: 21 april 2026, door Cirsten Kot.
• 12 november 2026: herschreven voor ai/blik. De beweringen over OpenAI en Anthropic zijn die dag nagelezen bij de bron. De drie prompts zijn in deze ronde niet opnieuw in elke chatbot getest.
• Geschrapt op 12 november 2026: de tip “krijg je twee keer hetzelfde antwoord, dan klopt het meestal” en de tip “zeg dat je het niet gelooft”. Geen van beide bewijst iets. De cijfers per model staan niet meer in deze gids, want die verouderen per maand.
• 27 oktober 2026: de drie prompts toegevoegd, op basis van de documentatie van Anthropic.
• 25 september 2026: de uitleg van OpenAI over gokkende modellen toegevoegd.